باشند بر دو هزار تن پيروز شوند ، و خداوند با شكيبايان است » « 1 » . بر هر مسلمان حرام است از برابر سپاهى كه دو برابر مسلمانان است بگريزد ، مگر آن‌كه يكى از دو حالت زير وجود داشته باشد : أ - در صدد تغييرى در وضعيت جنگى باشد و بخواهد به استراحت بپردازد يا نيرنگ و تدبيرى چيند و ديگر بار به پيكار دشمن بازگردد . ب - بخواهد از گروهى به گروهى ديگر بپيوندد تا در كنار هم به جنگ ادامه دهند . دليل اين حكم نيز سخن خداوند - تعالى - است كه فرمود : وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ « 2 » . در اين وضعيت تفاوتى نمىكند آن گروهى كه بدان مىپيوندند از اردوى مسلمانان دور يا بدان نزديك باشد ؛ چه ، عمر رضى اللّه عنه به سپاهيان قادسيه چون به سوى او گريخته بودند گفت : من براى هر مسلمانى همان « گروه » هستم . اما در صورتى كه دشمن دو برابر مسلمانان يا افزون‌تر از آن باشد و چاره‌اى نيز براى پايدارى نماند براى مسلمان جايز است به دشمن پشت كند ، حتى بىآن‌كه قصد تغييرى در وضعيت جنگ داشته باشد يا بخواهد از گروهى به گروه ديگر بپيوندد . اين مذهب شافعى است . اما پيروان او دربارهء جايز بودن فرار براى كسىكه توان رويارويى با سپاهى دوبرابر خود ندارد و در معرض كشته شدن است اختلاف كرده‌اند : كسانى گفته‌اند : جايز نيست به دشمن پشت كند ، هرچند كه به قتل نيز برسد ؛ چرا كه در اين‌باره نص وجود دارد . كسانى ديگر گفته‌اند : جايز است به نيّت ايجاد تغيير در وضعيت جنگ يا پيوستن از گروهى به گروه ديگر به دشمن پشت كند تا بدين ترتيب از كشته شدن در امان ماند . [ از ديدگاه اين گروه ] در اين مسأله جاى اختلافى نيز نيست ؛ چرا كه مسلمان در اين فرض ، هرچند از رويارويى ناتوان باشد ، اما از اين‌كه چنين نيتى كند ناتوان نيست . در همين مسأله ، ابو حنيفه گفته است : چنين تفصيلى ملاك عمل نيست و نصى هم كه در اين باره مىگويند ، نسخ شده است و بر مسلمان لازم است تا جايى كه برايش امكان دارد بجنگد و آن‌گاه كه ناتوان ماند و بيم كشته شدنش در ميان بود بگريزد . وظيفهء دوم براى هر مسلمان پيكارگر آن است كه از رهگذر شركت در جنگ ، قصد

--> ( 1 ) . انفال / 66 . ( 2 ) . انفال / 16 : و هركه در آن هنگام بديشان پشت كند ، مگر درحالىكه براى جنگيدن از سويى به سويى مىشود يا به گروهى مىپيوندد ، به يقين گرفتار خشمى از خدا شود .